MAARTJE FLEUR
INTERVIEWS
REPORTAGES
COLUMNS
CONTACT

Ik wil meer meer meer!

Je vriendin neemt een botox-behandeling, je man sleept het allernieuwste model breedbeeld televisie het huis in, zelf hoop je op een andere baan en overweeg je een derde kind. Waarom is het nooit goed zoals het is? Waarom wil iedereen meer meer meer!

Een oud-studiegenoot die de reclame was ingegaan hield een house warming party. Ik belde aan bij een chic grachtenpand. “Wat leuk je te zien! Met mij gaat het super!” Ze gaf me drie luchtkussen. Het By Malene Birger-jurkje danste om haar afgetrainde lichaam toen ze me voorging naar de woonkamer waarin twee Rolf Benz-banken stonden. Vervolgens liet ze me haar modern puristische Poggenpohl-keuken zien. De koelkast was groot genoeg om er een varken in op te slaan en op het zes-pitskookeiland kon ze maaltijden voor een restaurant bereiden. “Wat is het prachtig geworden hè,” zei ze. “Jammer genoeg heb ik het meestal te druk om te koken. Zeker nu ik promotie heb gemaakt en er een groot account bij heb gekregen.” Ze schonk een glas wijn in en deed er wat ijsblokjes bij uit de ijsblokjesmachine. “Je vindt het verder wel? Ik moet even naar boven om de kinderen een kus te geven. De au pair heeft ze net in bed gelegd.”

Een uur later stapte ik met een katerig gevoel weer in de tram, hoewel ik bijna niets had gedronken. Mijn leven leek ineens zo kleinburgerlijk in vergelijking met het hare. Terwijl ik best weet dat het grote geluk niet komt van een Poggenpohl-keuken of een grachtenpand. Ik zou zelfs behoorlijk ongelukkig worden als ik voor mijn werk alleen maar zinnetjes bedacht waarmee ik mensen tot kopen aanzette en een au pair moest nemen omdat ik het daardoor te druk had om zelf voor mijn kinderen te zorgen. En toch was ik onder de indruk van alles wat mijn oud-studiegenoot bezat. Waarom voelde ik dat zo?

Rijd jij ook graag jeep?

Geld, spullen en status worden in deze maatschappij enorm belangrijk gevonden. Het is bijna onmogelijk om je daaraan te onttrekken. Of je nu achter je computer zit, de krant lees of op de bus staat te wachten, steeds weer word je geconfronteerd met wat je allemaal kunt aanschaffen, hoe goed je je daardoor gaat voelen en hoe geweldig anderen je dan zullen vinden. Van jongs af aan heb ik ingegoten gekregen dat als ik maar cola drink, iedereen me tof vindt en ik vrienden maak over de hele wereld. Als ik bepaalde crèmes opsmeer, word ik weer achttien en vindt iedereen me sexy. En zodra ik in een jeep stap, dan word ik een avontuurlijke en moedige vrouw. Ook als ik er alleen maar de kinderen mee naar school breng.

Is die hang naar geld, spullen en status er altijd al geweest? Cultuurhistoricus en publicist Thomas von der Dunk: “Tot de industriële revolutie waren veel goederen niet voor iedereen beschikbaar en dat vond niemand een probleem. De mensheid schikte zich in zijn lot. Was je vader boer, dan werd jij ook boer. Natuurlijk waren er mensen die het beter hadden, maar de kans dat je van boer opklom tot koning was nihil dus je was niet afgunstig op de koning. Het was zoals het was. Dat veranderde allemaal met de industriële revolutie. Daardoor kwam er niet alleen welvaart, maar ook een maatschappij waarin je toekomst niet langer vastlag. De geïndividualiseerde samenleving ontstond. Het beginsel is dat iedereen op zijn eigen manier zalig moet worden. Je lot wordt niet langer bepaald door waar je wieg staat, maar door je eigen talenten. Wie commerciële ideeën heeft, hard werkt en slim investeert kan stinkend rijk worden. de rijksten rijk worden doordat ze allerlei hoog aangeschreven eigenschappen bezitten zoals: intelligentie, creativiteit, doorzettingsvermogen en moed. Dat geeft ze status. En wat doen de rijken met hun geld: ze kopen spullen waarmee ze laten zien dat ze veel geld en dus status hebben. De buren moeten zich wel bewust zijn van hun belangrijkheid.”

Ook verslaafd aan shoppen?

Geld maakt niet gelukkig, is zo’n tegelwijsheid. Maar is dat ook zo? Psycholoog Theo Ijzermans: “Uit onderzoek blijkt dat er wel samenhang is tussen welvaart en geluksgevoel. Onder een bepaald welvaartspunt ben je ongelukkig. Stel dat je met je hele familie in een hut woont, zonder airco en met nauwelijks iets te eten. Dan neemt je geluksgevoel met iedere euro toe. Is een bepaald minimum wat welvaart betreft bereikt, dan maakt meer geld niet steeds gelukkiger. Op een bepaald punt neemt je geluksgevoel zelfs helemaal niet meer toe. Kijk maar naar je eigen salarisstrookje. Ik denk dat de meeste mensen de afgelopen tien jaar meer zijn gaan verdienen. Maar was je toen minder gelukkig? Ik denk het niet.”

Dat kan dan wel zo zijn, maar als ik eerlijk ben: ik kan enorm opknappen van een middagje shoppen. Ik vind het heerlijk om met trillende handen mijn pincode in te toetsen omdat ik een paar laarzen ga aanschaffen dat net boven mijn budget ligt. Ook goed voor een feeststemming: met zo’n tien tasjes thuiskomen en niet meer precies weten wat ik allemaal heb aangeschaft. Vervolgens alles uitstallen op de bed, opnieuw passen en proberen: van de kekke hipster tot de nieuwe High Definition Lashes Mascara.

Theo IJzermans: “Kopen kopen kopen is een soort verslaving. Je kunt het vergelijken met sigaretten roken. Op heel korte termijn ga je je door roken lekkerder voelen. Maar dat is maar heel kort, want dan heb je alweer behoefte aan de volgende sigaret. Hetzelfde gebeurt met mensen die steeds dingen kopen. Je wordt geprikkeld om een nieuwe auto aan te schaffen of die nieuwe handtas. Je denkt: goh, zo’n nieuwe auto, dat zou leuk zijn. Wanneer die auto eenmaal voor je deur staat, voel je je ook even beter. Maar het duurt maar heel even. Echt gelukkig word je er niet van.”

Draag jij ook kinderkleding?

Je moet ook wel blijven shoppen, want alles is binnen no time verouderd. Heb jij nog een gezellige boerderijkeuken met houten blad? Dat kan echt niet meer. De keuken van nu is strak vormgegeven, heeft een kookeiland en hagelwit geglazuurde kastjes. (Tegenwoordig is de keuken verboden terrein voor huisdieren of kinderen. Ook koken kun je beter ergens anders doen.) Kledingcollecties wisselen om de drie à vier weken. Alle laaghangende broeken kun je weggooien want vanaf dit seizoen dragen wij de taille hoog. Dat mobieltje waar je foto’s mee kunt versturen? In de prullenbak! Je hebt nu mobieltjes waarop je tv kunt kijken, waarmee je over de hele wereld je email kunt checken, die berekenen wanneer je PMS gaat opspelen en waarmee je parkeergeld kunt betalen. Je kunt er overigens ook je moeder mee bellen.

Thomas von der Dunk: “Deze samenleving draait om vernieuwing. Vernieuwing houdt in dat je meer consumeert en dus dat je meer geld te besteden hebt en meer status hebt. Ervaring is niets waard. Wat moet de samenleving met jouw kennis van muziek, computers of apparaten? De generatie na jou heeft alweer talloze uitvindingen gedaan die jij niet meer begrijpt. Zodra je oud wordt heb je afgedaan. Daarom probeert iedereen ook zo angstvallig er jong uit te zien. Wie jong is telt mee.”

En dus hult iedereen zich in tienerkleding. Of je nu acht of tachtig bent: je draagt een jeans met een shirt en gympen. In reclames wordt kleding ook altijd aangeprezen door meisjes van zestien. Zijn ze 25 geweest, dan is het gemiddelde model over haar top heen. Wie over de dertig is, doet in de modewereld niet meer mee, en elke volwassene van boven de veertig is commercieel gezien dood. Dus laat jij je rimpels wegspuiten, je groeven wegtrekken en van je leeftijd lieg je tien jaar af. En dan ga je weer de winkels in, in de hoop dat je serieus genomen wordt door de zeventienjarige kauwgom kauwende verkoopster die je een billiftende jeans aanpraat.

Durf jij je te vervelen?

Theo IJzermans: “Ik denk dat dat kopen kopen kopen ook te maken heeft met de angst voor verveling. In deze samenleving heeft verveling een slechte naam. Je moet iets ondernemen, produceren of doen. En anders word je beziggehouden. Op tv zie je voortdurend pretprogramma’s, op je computer speel je Second Life, je holt van afspraak naar afspraak en hebt nog stapels boeken te lezen, cd’s te luisteren en dvd’s te bekijken die je op zo’n koop koop koop-moment hebt gekocht. Nooit heb je tijd om eens voor je uit te staren, op je rug in het gras naar voorbijtrekkende wolken te kijken en te mijmeren. Verveling is in eerste instantie ook geen lekker gevoel. Je wordt op jezelf terug geworpen, er komen misschien gedachten in je op waar je angstig van wordt. Maar verveling schept ook een basis om creatief te worden of om je gevoelens op een rijtje te zetten. De meeste mensen hebben zich het laatst verveeld toen ze kind waren.”

Mogen kinderen zich nog wel vervelen? Ze worden van balletles, naar scouting en voetbaltraining gereden. Piepen ze een keer: ‘Wat moet ik doen?’, dan rukken de meeste ouders de kinderversie van de Kolonisten van Katan te voorschijn, een Bob de Bouwer-puzzel of het Dora Knutsel-boek. En papa of mama fröbelt gezellig mee, want wegens continu tijdgebrek dienen ouders bewust quality time met hun kroost door te brengen. Dus pruts je voor de 31ste keer een Knex-poppetje in elkaar, en bouw je voor de 82ste keer een Lego-toren, die je zoontje na vijf seconden schaterend omwerpt. Trek je dat niet meer, dan geef je je kind een game boy of zet je de tv aan. (De verantwoorde ouder kiest uiteraard voor een dvd à la Baby Einstein. Daar steekt het kind nog iets van op.) Alles beter dan rusteloos gehang. Het gevolg is wel dat onze kinderen geen idee hebben wat ze met zichzelf aan moeten als ze even niet worden geëntertaind. En dat is dodelijk voor hun creativiteit.

Haal jij het maximale uit jezelf?

Er is in onze maatschappij ontzettend veel te doen, te kopen, te studeren, te lezen, te kijken en te luisteren en daardoor ook te kiezen. Het leven wordt daar heel ingewikkeld van. Ga maar eens naar een supermarkt en probeer binnen een minuut een pot mayonaise te kopen. Nee, niet naar je vertrouwde merk grijpen. Wil je volle mayonaise, halfvolle, light, met yoghurt of olijfolie aangemaakt en van welk merk dan wel? Of toch maar fritessaus? Die gedachte levert weer talloze keuzes op.

Het voortdurend keuzes maken zorgt ervoor dat je je steeds afvraagt; is dat wat ik nu doe wel het ultieme? Is er niet veel meer uit mijn leven te halen? Daardoor wordt er van je verwacht dat je allerlei veranderingen ondergaat. Dat heet: jezelf ontwikkelen. Als je jezelf niet ontwikkelt, is er iets mis met je. Wie al tien jaar bij dezelfde werkgever zit, is een ambitieloze sufmuts. Ben je vanaf je achttiende met dezelfde partner, dan zegt dat meer over je gebrek aan avontuurlijkheid dan over liefde. Twee kinderen hebben, is erg saai en gewoontjes. Pas als je drie of vier kinderen hebt is er pas sprake van een interessante uitdaging. Weet je dat te combineren met een fulltime baan dan haal je zeker het maximale uit jezelf!

Thomas von der Dunk: “Er is zoveel te kiezen, en daardoor krijg je steeds het gevoel dat je het verkeerde kiest. Dat wordt je ook verweten: als jij niets bereikt in dit leven, dan had je maar betere keuzes moeten maken. Had je maar beter je best moeten doen op school, of een andere studie moeten volgen of eerder van baan moeten wisselen. Ieder individu is zelf verantwoordelijk voor zijn geluk. Deze gedachte is typisch voor de geïndividualiseerde samenleving. In de Indiase samenleving zal niemand je verwijten dat je een arme bedelaar bent gebleven. Je bent nu eenmaal geboren in die kaste, dus daar kun je niets aan doen. In deze samenleving gaan we er vanuit dat armoede of ongeluk je eigen schuld is. Een ander hoeft zich daar niet verantwoordelijk voor te voelen. Een ander hoeft jou dus ook niet te helpen.”

Het laat zich raden wat het gevolg is van het gevoel mislukt te zijn: je wordt depressief. Volgens de Wereld Gezondheids Organisatie wordt depressie binnen een paar jaar volksziekte nummer één. En zelfs doodsoorzaak nummer twee, als gevolg van suïcides. Op dit moment lijden 700.000 mensen aan een depressie. Twee tot drie miljoen mensen hebben met iemand te maken die depressief is, omdat ze partner zijn, of collega, zus, kind enzovoort.

Er zijn dan ook nogal wat eisen waar een man of vrouw in deze samenleving aan moet voldoen. Vroeger was je een prima echtgenoot als je je loon mee naar huis nam in plaats van opzoop en je kinderen niet sloeg. Tegenwoordig moet een man een carrière ambiëren, over zijn gevoelens kunnen praten, niet te dik zijn, voor de kinderen kunnen zorgen, koken en er niet tegenop zien om de wc schoon te maken. (De overheid stimuleert huishoudelijke mannen. Anders raken vrouwen overbelast en willen ze niet werken.)

Voor vrouwen geldt dat ze er jong, slank en aantrekkelijk uit moeten zien, voor de kinderen en het huishouden moeten zorgen en een leuke gesprekken kunnen voeren met zowel de glazenwasser als de directeur van een bedrijf. De ideale vrouw werkt natuurlijk. En dan niet in een of ander lullig 20 uur per week baantje maar een functie die veel verantwoordelijkheid en dus veel geld en status met zich meebrengt. De overheid propageert die gedachte ook. Alle vrouwen moeten aan het werk, en dan liefst in een flinke parttime baan. Doen ze dat niet, dan zakt de economie in elkaar, is het dreigement.

Theo IJzermans: “Politici zijn nog het gekst van allemaal. Die hebben maar één maatstaf om te meten of het goed gaat in een land: hoe economisch welvarend zijn we? Terwijl uit onderzoek blijkt dat meer geld bij ons welvaartsniveau helemaal niet gelukkiger maakt. Waarom beoordelen we deze regering niet door na te gaan of mensen gelukkiger van hun beleid worden? Misschien is het daarvoor juist nodig om minder te produceren en te verdienen.”

Weet je wat echt belangrijk is?

Volgens Thomas von der Dunk is de individualistische samenleving op bepaalde punten al volledig doorgeslagen. “Laatst stond in de krant dat Numico topman Bennink 12 miljoen bonus krijgt omdat hij het bedrijf uit het slop gehaald zou hebben. Maar wie gelooft nu echt dat die ene man dat bedrijf van de ondergang heeft gered? Het is waarschijnlijker dat er grote offers zijn gevraagd van het personeel: dat ze gekort zijn op hun salaris, de arbeidsomstandigheden zijn verslechterd of dat er ontslagen die zijn gevallen. Die 12 miljoen bonus is het resultaat van het old boys network. Al die topmanagers hebben commissariaten bij elkaars bedrijven en spelen elkaar de miljoenen toe. ‘Als jij er nu mee instemt dat ik een miljoen extra krijg, dan doe ik dat ook voor jou.’ Had Numico geen winst gemaakt, dan had het old boys network voor Bennink een gouden handdruk geregeld. Op die manier worden bedrijven geplunderd en dat vind ik schandalig. Het gebeurt niet alleen bij commerciële bedrijven, maar ook bij semi-overheidsinstellingen. Die topmanagers verrijken zich met ons belastinggeld. En dan praat Balkenende over normen en waarden. Dat is toch een wassen neus zolang hij het grote graaien niet durft aan te pakken.

Maar misschien komt er een tegenbeweging. Ik zie parallellen met de internationale adel in de achttiende eeuw. Die troffen elkaar door heel Europa in de schitterendste badplaatsen. Ze hadden geen enkele boodschap aan de rest van de bevolking hoewel die er wel voor zorgde dat ze zo rijk konden blijven. De bevolking is toen in opstand gekomen, en dat leidde tot de Franse revolutie. De huidige rijken zonderen zich ook steeds meer af van de rest. In Amerika zie je dat de rijken al in rijke-mensengetto’s zijn gaan wonen. Er staat een slagboom rond die wijken en je mag er niet naar binnen als je er niets te zoeken hebt. Stel je voor dat de Beethovenstraat wordt afgezet! Dat is toch absurd? Zo’n samenleving moeten we niet willen, maar we zijn er wel naar op weg.”

De koppen van de grootgraaiers hoeven niet te rollen om gelukkig te worden. Probeer anders te denken. Deze maatschappij barst van de ideeën die iedereen aanneemt maar die voor jou niet per se waar hoeven te zijn. Bijvoorbeeld: het is goed om promotie te maken. Inderdaad, je krijgt er meer geld en status mee, maar wordt je werk ook interessanter en leuker? Of: je moet een huis kopen, want huren is geld weggooien. Besef wel dat een hoge hypotheek als een strop om je nek kan liggen. Als je op een gegeven moment minder wilt werken, heb je dat jezelf onmogelijk gemaakt. Of: alle vrouwen en mannen moeten bij voorkeur fulltime werken. Misschien voel jij je wel veel beter als je meer tijd aan je kinderen en je hobby’s kunt besteden?

Ik denk dat ik zondag eens niet naar de stad ga, maar lekker in het gras ga liggen. Een beetje naar de wolken kijken en mijmeren over het bestaan. En er proberen achter komen wat voor mij echt belangrijk is.

Percentage Amerikanen dat de volgende goederen onontbeerlijk acht:

(Bron: Statusangst, Alain de Botton)

Meer lezen:

Theo IJzermans, Alles perfect, toch? Over illusies waarmee je jezelf gelukkig of ongelukkig kunt maken, Uitgeverij Thema, 2003

www.ijzermans.org

Alain de Botton, Statusangst, uitgeverij Olympus, 2004.

< TERUG NAAR REPORTAGES